1. Swobodny przepływ kapitału
2. Swobodny przepływ osób
3. Swobodny przepływ towarów
      3.1 Obszary zharmonizowane
      3.2 Obszary niezharmonizowane

1. Swobodny przepływ kapitału

Swobodny przepływ kapitału, jedną z czterech swobód wspólnego rynku, określa artykuł 56 Traktatu, który zakazuje wszelkich ograniczeń przepływu kapitału pomiędzy Państwami Członkowskimi, ale także pomiędzy Państwami Członkowskimi, a innymi państwami.

Definicja swobodnego przepływu kapitału obejmuje płatności i transgraniczne transfery pieniędzy, inne transakcje umożliwiające transfer własności aktywów i zobowiązań (takie jak inwestycje w nieruchomości lub portfelowe), systemy płatnicze (uregulowane przez dwie Dyrektywy w sprawie transgranicznych transferów oraz rozliczeń, a także Dyrektywę w sprawie zapobiegania praniu brudnych pieniędzy).

Zasada swobodnego przepływu kapitału odnosi się również do inwestycji bezpośrednich, w tym do zakładania przedsiębiorstw. Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej wprowadza ułatwienia dla podmiotów krajowych i zagranicznych z Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG), w stosunku do których zniesiono w Polsce wszelkie ograniczenia dotyczące inwestycji bezpośrednich. Równocześnie obywatele naszego kraju mogą inwestować bez ograniczeń na terenie EOG.

Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości wskazuje, jakie środki uznaje się za ograniczające przepływ kapitału, np. krajowy zakaz ustanowienia hipoteki w walucie obcej, dyskryminacyjne ograniczenia w nabywaniu i zbywaniu nieruchomości, czy środki podjęte przez Państwo Członkowskie w celu zniechęcenia jego obywateli do zaciągania pożyczek lub inwestowania w innym Państwie Członkowskim.

Polska korzysta do roku 2016 z okresu przejściowego, w trakcie którego będzie mogła utrzymać własne przepisy dotyczące nabywania nieruchomości. Jest to okres dwunastoletni dla nabywania nieruchomości rolnych lub leśnych licząc od akcesji w 2004 r.

Od zasady swobodnego przepływu kapitału dopuszczone są wyjątki. W Polsce jeden z takich wyjątków stanowią otwarte fundusze emerytalne (OFE), w których obowiązuje 5-procentowe ograniczenie inwestowania za granicą wynikające ze zmienionego z dniem 1 stycznia 2004 r. art. 143 ustawy z dnia 28.08.1997 o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych. Równocześnie z dniem 1.04.2004 r podniesiono próg inwestowania za granicą aktywów pracowniczych funduszy emerytalnych do 30%.

Traktat Akcesyjny dopuszcza możliwość ograniczenia liberalizacji między krajami członkowskimi. Kraje członkowskie mogą:

• utrzymywać pewne bariery przepływu kapitału ze względu na system podatkowy, który może w różny sposób traktować podatników w zależności od miejsca zamieszkania lub inwestycji kapitałowych,

• podejmować "niezbędne środki", w celu zwalczania naruszeń prawa krajowego, a zwłaszcza podatkowego i nadzoru nad instytucjami finansowymi,

• nakładać obowiązek zgłaszania ruchu kapitału, jeżeli jest to potrzebne dla celów administracyjnych oraz statystycznych,

• podejmować środki ze względu na bezpieczeństwo i porządek publiczny.

Wróć...

2. Swobodny przepływ osób

Swoboda przepływu osób oznacza usunięcie z prawodawstwa państw członkowskich wszelkich form dyskryminacji w zakresie zatrudnienia, wynagrodzenia i innych warunków pracy pracowników pochodzących z innych państw Wspólnoty. Oznacza ona również prawo ubiegania się o każde oferowane miejsce pracy, swobodnego poruszania się na terytorium innego państwa członkowskiego w celu wykonywania pracy oraz pozostawania na terenie danego państwa po ustaniu zatrudnienia.

Istotnym elementem zasady swobodnego przepływu osób na obszarze UE jest tzw. acquis Schengen (dorobek Schengen), obejmujący środki prawne, które służą zniesieniu kontroli na granicach wewnętrznych państw członkowskich oraz wprowadzają jednolite zasady kontroli na granicach zewnętrznych UE.

Od 21 grudnia 2007 roku Polska należy do Strefy Schengen, skutkiem czego zlikwidowane zostały przejścia graniczne pomiędzy Polską a pozostałymi państwami UE. Tym samym, każdy obywatel państwa członkowskiego UE ma prawo do swobodnego wjazdu na terytorium Polski, zaś obywatel polski może przekraczać granice wszystkich państw UE bez dokonywania szczególnych formalności. W mocy utrzymane zostały jedynie wewnętrzne przepisy administracyjne określające zasady pobytu obywateli z innych państw UE. W związku z tym podczas pobytu w Polsce wskazane jest posiadanie przy sobie dokumentu tożsamości potwierdzającego obywatelstwo innego państwa członkowskiego.

Całkowite zniesienie kontroli na granicach wewnętrznych UE wymusiło konieczność ściślejszej ochrony wschodniej granicy Polski, która stanowi zewnętrzną granicę UE z państwami trzecimi. W tym celu utworzony został System Informacyjny Schengen (SIS), który ma za zadanie gromadzenie i przekazywanie informacji między służbami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo publiczne, ochronę granic oraz wydawanie wiz. Podczas przekraczania granic zewnętrznych przy użyciu SIS można sprawdzić, czy dany przedmiot lub osoba figurują we wspólnej bazie danych SIS, i w przypadku, gdy dana osoba lub przedmiot są na liście osób lub przedmiotów poszukiwanych przez służby państwa należącego do Strefy Schengen wszcząć procedurę umożliwiającą, m.in. podjęcie odpowiednich działań policyjnych.

Oprócz tego Polska, przystępując do Strefy Schengen dostosowała swoje przepisy wizowe do obowiązujących w tym zakresie regulacji wspólnotowych, co oznacza (i) zniesienie wiz dla obywateli państw trzecich, które objęte są ruchem bezwizowym z UE, oraz (ii) uznawanie w Polsce uniwersalnych wiz wydanych dla obywateli państw trzecich w którymkolwiek z państw członkowskich UE (tzw. wizy Schengen).

Acquis communautaire w odniesieniu do zasady swobodnego przepływu osób obejmuje cztery obszary:

1. wzajemne uznawanie kwalifikacji zawodowych - Unia Europejska zamierza wyeliminować przeszkody w wykonywaniu zawodów regulowanych, poprzez akceptowanie zasady, że osoba posiadająca pełne kwalifikacje do wykonywania regulowanego zawodu w jednym Państwie Członkowskim powinna być uprawniona do wykonywania tego zawodu na całym obszarze Unii Europejskiej;

2. prawa obywatelskie - obejmujące prawa wyborcze (czyli prawa wszystkich obywateli Unii Europejskiej do aktywnego uczestniczenia w życiu politycznym Unii, poprzez uczestnictwo w wyborach europejskich i lokalnych) oraz prawo pobytu (pierwotnie przewidziane wyłącznie dla pracowników, rozszerzone także na osoby nieaktywne zawodowo);

3. swobodny przepływ pracowników - Państwa Członkowskie muszą zapewniać zgodność ich wewnętrznych przepisów, w tym dotyczących kryteriów obywatelstwa, pobytu i wymogów znajomości języka, z acquis communautaire;

4. koordynacja systemów ubezpieczeń społecznych - uregulowana rozporządzeniami, wobec czego środki w nich ustanowione są bezpośrednio stosowane w Państwach Członkowskich. Podstawą tej koordynacji jest dążenie, aby osoby, które korzystają z prawa do swobodnego przemieszczania się na obszarze całej Unii Europejskiej nie były za to penalizowane poprzez brak świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Jeżeli chodzi o Polskę, osiągnięto wysoki stopień dostosowania prawa wewnętrznego do acquis, a kwestie administracyjne rozstrzygane są w satysfakcjonującym stopniu.

Takie same środki odnośnie swobodnego przepływu pracowników z nowych do dotychczasowych Państw Członkowskich zostały uzgodnione dla wszystkich państw przystępujących, z wyjątkiem Malty i Cypru.

Podstawowe elementy uzgodnionych okresów przejściowych, oparte na formule 2+3+2, są następujące:

• Dwuletni okres przejściowy, w trakcie którego środki krajowe stosowane przez dotychczasowe Państwa Członkowskie będą miały zastosowanie do nowych Państw Członkowskich (w zależności od stopnia zliberalizowania takich środków, mogą one stworzyć nawet w pełni swobodny dostęp do rynku pracy);

• Po upływie tego okresu, i po przeprowadzeniu analiz przed końcem drugiego roku oraz dalszych analiz na wniosek nowego Państwa Członkowskiego, będącego uprzednio członkiem Unii, okres przejściowy może zostać przedłużony na dalszy okres trzyletni (w ramach dalszego przedłużenia, kontynuowanie stosowania rozwiązań przejściowych będzie zależało od Państwa Członkowskiego - możliwe jest jego skrócenie lub nawet odstąpienie od stosowania);

• Okres przejściowy powinien zakończyć się po pięciu latach, ale może zostać przedłużony na kolejne dwa lata w tych Państwach Członkowskich, w których występują poważne zakłócenia na rynku pracy lub istnieje ryzyko destabilizacji tego rynku.

Regulacje w zakresie okresów przejściowych dotyczą także wielu innych istotnych zagadnień, takich jak klauzula o utrzymaniu status quo, stosownie do której rynki pracy dotychczasowych Państw Członkowskich nie mogą być ograniczone w większym stopniu niż jak to miało miejsce na dzień podpisania Traktatu Akcesyjnego. Ponadto, Państwa Członkowskie muszą traktować obywateli nowych Państw Członkowskich przebywających na ich terytorium w sposób preferencyjny w porównaniu z obywatelami państw spoza Unii Europejskiej.

W trakcie okresów przejściowych chronione są prawa obywateli nowych Państw Członkowskich, którzy przebywają już legalnie i są zatrudnieni w dotychczasowych Państwach Członkowskich. Zgodnie z praktyką orzeczniczą, powstałą przy okazji poprzednich akcesji, bierze się także pod uwagę ochronę praw członków rodzin takich obywateli.

Do 2011 r. włącznie ostatnie okresy przejściowe obowiązują w takich krajach jak: Austria i Niemcy w ramach Unii Europejskiej oraz Liechtenstein i Szwajcaria w ramach Europejskiego Obszaru Gospodarczego.

Wróć...

3. Swobodny przepływ towarów

Swobodny przepływ towarów to jedna z podstawowych zasad, od której zależy sprawna realizacja polityki spójności i wzrost konkurencyjności europejskiej gospodarki. Urzeczywistnianie tej swobody stanowi zakaz dyskryminacji podatkowej oraz stopniowa harmonizacja systemów podatkowych państw członkowskich, a także eliminacja barier pozataryfowych. W celu zapewnienia realizacji swobody na obszarze Unii Europejskiej, przyjęto regulacje prawne dotyczące takich zagadnień jak podstawowe standardy techniczne, certyfikaty jakości i bezpieczeństwa produktów oraz definicje metrologiczne. Dla niektórych towarów wprowadzono jednolite, zharmonizowane standardy na podstawie dyrektyw, zasad itp., zaś dla innych standardy takie nie istnieją. Dlatego też acquis communautaire w odniesieniu do swobodnego przepływu towarów dzielone jest zazwyczaj na obszary "zharmonizowane" i "niezharmonizowane".

Wróć...

3.1 Obszary zharmonizowane

Harmonizacja standardów wymaga przyjęcia aktów prawnych, które regulowałyby zagadnienia związane z działaniem organów certyfikacyjnych, akredytacyjnych, zajmujących się standaryzacją i nadzorem rynku. Takie struktury administracyjne tworzą ramy dla funkcjonowania nowego podejścia do europejskiego prawa dotyczącego produktów. Nowe podejście sprowadza się w zasadzie do zasady samodzielnego poświadczania i domniemania zgodności produktu ze zharmonizowanymi standardami. Horyzontalne struktury administracyjne niezbędne dla funkcjonowania takiego podejścia wymagają odstąpienia od prewencyjnej autoryzacji na rzecz systemu kontroli i procedur nadzorczych.

Jednocześnie pozostaje w mocy wiele dyrektyw będących emanacją koncepcji funkcjonującej uprzednio, dotyczących szerokiej gamy grup produktów takich jak farmaceutyki, produkty spożywcze oraz pojazdy. Dyrektywy te wymagają stworzenia struktur certyfikacji i autoryzacji w celu wdrożenia ustawodawstwa europejskiego.

Stosownie do tak zwanej złotej zasady legislacji europejskiej, zasada swobodnego przepływu towarów znajduje zastosowanie w przypadku, gdy nie ma szczegółowych rozwiązań harmonizacyjnych w danym obszarze. W praktyce, granica pomiędzy tymi dwoma obszarami zaciera się i w niektórych przypadkach trudno jest ocenić, czy istnieją odnośnie danego zagadnienia regulacje zharmonizowane, czy też można zastosować zasadę swobodnego przepływu towarów.

Wróć...

3.2 Obszary niezharmonizowane

Zasadą jest, że jeżeli towary mogą być legalnie sprzedawane na rynku jednego Państwa Członkowskiego, mogą one być również sprzedawane we wszystkich pozostałych Państwach Członkowskich. Od tej zasady istnieje wiele wyjątków, ale do ich rozstrzygania i interpretacji stosuje się artykuły 34-36 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Przepisy te zakazują Państwom Członkowskim stosowania ograniczeń ilościowych importu i eksportu towarów poza wyliczonymi wyjątkami (ochrona zdrowia, ochrona konsumentów itp.). Ta sama zasada znajduje także zastosowanie do środków mających skutek równoważny wskazanym ograniczeniom ilościowym (takich jak, tytułem przykładu, środki wprowadzane w celu promowania produkcji krajowej w drodze preferencji i inne środki powodujące faktyczną dyskryminację produktów importowanych w stosunku do krajowych).

Realizując zasadę swobodnego przepływu towarów, państwa członkowskie muszą zagwarantować bezpieczeństwo produktów znajdujących się na rynku. Produkt dopuszczony do obrotu, oznacza dla konsumenta pewność, że jest bezpieczny zarówno dla ludzi, jak i dla środowiska. Sposób dopuszczania produktów do obrotu jest regulowany przez dyrektywy. Zgodnie z regulacjami UE osoba odpowiedzialna za wprowadzenie na rynek wadliwego produktu może być ukarana nawet ograniczeniem wolności.

Wróć...

(Ostatnia aktualizacja: marzec 2011)

Materiał przygotowany i opracowany dla Polskiej Agencji Informacji i Inwestycji Zagranicznych S.A. przez:

Kancelarię Prawną Gide Loyrette Nouel

Autor: Szymon Chwaliński - prawnik w kancelarii Gide Loyrette Nouel